Rannsóknir á Vatnsdalsá 2006 - Samantekt

Stofnar laxaseiða á Vatnasvæði Vatnsdalsár hafa verið að vaxa verulega síðastliðin ár eftir þá lægð sem laxastofnarnir voru í.  Þéttleiki laxaseiða hefur aukist jafnt og þétt frá árinu 2003 og í rannsóknaveiðum 2006 reyndist hann vera sá langmesti sem sést hefur í ánni frá upphafi rannsókna 1984.  Seiðin eru einnig mjög vel dreifð um ána, vorgömul og eins árs seiði veiddust á öllum rafveiðistöðum í töluverðum eða mjög miklum þéttleika, tveggja ára seiði fundust á öllum stöðum nema einum og í sérstaklega miklum þéttleika í efri hluta árinnar.  Ekki varð vart við þriggja ára seiði á neðstu tveimur stöðunum en annarsstaðar í ánni var nokkuð af þeim.  Sá árgangur hefur að mestu gengið til sjávar vorið 2006.

Þrátt fyrir að þéttleiki og ástand seiða hafi verið einstaklega gott í efri hluta vatnasvæðisins síðustu ár hefur seiðabúskapur verið fremur dapur á rafveiðistöðum í neðri hluta Vatnsdalsár mörg undanfarin ár. Seiðastofnar á þessum svæðum eru nú heldur betur að hjarna við.

Árgangar laxaseiða hafa skilað sér mjög vel milli ára.  Þrátt fyrir minni vöxt sumarið 2006 en sumrin á undan munu seiðin sem voru þriggja ára haustið 2006 langflest ganga til sjávar vorið 2007 og allnokkur hluti þeirra sem þá voru tveggja ára.  Ljóst er að ganga seiða úr ánni verður talsvert stærri vorið 2007 en árin þar á undan.  Ganga seiða var þó mjög góð vorið 2006. Talsverður hluti þeirra ætti að skila sér sem smálaxar í veiði sumarsins 2007.  Allt stefnir því í að hrygningarárgangurinn frá haustinu 2003 muni geta skilað einni stærstu göngu seiða úr Vatnsdalsá sem við höfum séð síðastliðin 20 ár. Gangan mun þó dreifast tvö ár.

Frá því skipulegar rannsóknir hófust á lífríki og fiskistofnum Vatnsdalsár 1984 hefur þéttleiki náttúrulegra laxaseiða aldrei mælst viðlíka á vatnasvæðinu og sumarið 2006. Þrátt fyrir mikið magn reyndust seiðin vaxa vel og vera í góðum holdum. Eftir þá sögulegu lægð sem laxastofnar árinnar voru í um það leiti sem breytt var veiðifyrirkomulagi í ánni og tekið upp “veiða sleppa” fyrirkomulag hafa stofnarnir rækilega rétt úr kútnum. Þetta hefur gerst þrátt fyrir á köflum slakar heimtur úr hafi og hnignun stórlaxa í íslenskum ám. Laxveiðin sumarið 2006 var ein sú mesta sem verið hefur í Vatnsdalsá undanfarin 25 ár og seiðagöngur síðustu tveggja ára og sterkir árgangar í ánni nú benda til þess að hér verði framhald á. Ef vel árar gætu jafnvel orðið metgönguseiðaárgangar úr Vatnsdalsá á næstu tveimur árum. Á sama tíma er staða sjóbleikjustofna vatnasvæðisins með lakasta móti en þeim mun meiri vöxtur sjógöngustofna.

Horfurnar eru bjartar í Vatnsdalsá og má tengja þann mikla viðsnúning sem orðið hefur við breytt veiðifyrirkomulag og minna veiðiálag því samfara. Vatnsdalsáin er fyrsta laxveiðiáin á landinu þar sem skipt var alveg yfir í veiða sleppa fyrirkomulag og hefur mikið verið til hennar horft með árangur og reynslu af þeim aðgerðum. Óhætt er að segja að vel hafi tekist til í Vatnsdalsá.

Bjarni Jónsson

Veiðimálastofnun - Deildarstjóri Norðurlandsdeildar

--

Samantekt úr skýrslu Bjarna Jónssonar, norðanlandsdeild Veiðimálastofnunnar.
Rannsóknir á seiðastofnum í Vatnsdalsá 2005

Á heildina litið er ástand laxastofna á vatnasvæði Vatnsdalsár einstaklega gott. Vöxtur seiða er mjög góður í  ánni þrátt fyrir aukinn þéttleika. Ferskvatnsdvöl seiða hefur styst um allt að eitt ár í ánni, sem þýðir meiri burðargetu og skemmra kynslóðabil. Gott árferði síðustu ár hefur haft sitt að segja fyrir bættan vöxt seiða. Góð ganga laxaseiða hefur verið úr ánni síðustu árin og flest bendir til þess að svo verði áfram 2006 og 2007.

Mjög hefur verið horft til Vatnsdalsár undanfarin ár og hvernig “veiða - sleppa” veiðifyrirkomulagið muni reynast til lengdar fyrir veiði og seiðastofna árinnar. Vatnsdalsá er fyrsta áin hérlendis þar sem alfarið var farið út í þetta veiðifyrirkomulag. Hér er því bæði um mikilvæga tilraun og frumkvöðlastarf að ræða. Þegar veiða - sleppa var tekið upp voru laxastofnar árinnar í mikilli lægð og seiðastofnar þunnskipaðir. Það að öllum löxum var sleppt aftur í ána gerði fyrstu árin ekki mikið meira en að tryggja að svipuð hrygning yrði í ánni og áður. Í ljósi ástands laxastofna árinnar þegar skipt var um veiðifyrirkomulag er margt sem bendir til þess að ótakmörkuð sókn með eldra veiðifyrirkomulagi hefði getað haft alvarlegar afleiðingar. Hrygningarstofn Vatnsdalsár var lítill á þessum tíma og veiði úr honum því til þess fallin að draga úr æskilegri nýliðun. Nú er staðan breytt, stórar laxagöngur hafa komið í Vatnsdalsá árin 2004 og 2005 og útlit er fyrir að ekki verði breyting á sumarið 2006. Áin er þéttsetin seiðum sem þó dafna vel og hrygningarstofnar Vatnsdalsár eru stórir. Það verður því forvitnilegt að fylgjast með framvindu mála í Vatnsdalsá næstu árin. Heilt yfir virðist ljóst að veiða - sleppa veiðifyrirkomulagið hafi gefist vel í Vatnsdalsá og að það hafi verið tekið upp á hárréttum tíma.

Sjálfbær

Árið 1998 var öllum gönguseiðasleppingum hætt í Vatnsdalsá.  Það er liður í því markmiði að áin verði sjálfbær hvað varðar seiðabúskap.  Árangurinn er þegar farin að skila sér og almenn bjartsýni ríkir með framhaldið.  Núna átta árum seinna eða 2005 er hægt að fullyrða að áin er algjörlega orðin sjálfbær. 

Seiðarannsóknir 2000
 
Í skýrslu sem Bjarni Jónsson hjá Veiðimálastofnun, Norðurlandsdeild - Hólum í Hjaltadal, hefur ritað um rannsóknir á seiðastofnum Vatnsdalsár árið 2000 segir svo:

Uppsveifla í seiðabúskap Vatnsdalsár hefst um svipað leyti og veiðifyrirkomulagi í ánni var breytt.  Hvaða samband er þar á milli mun koma betur í ljós á næstu árum.  Á sama tíma hefur hinsvegar brugðið til hins verra í mörgum öðrum ám og mun þess líklega gæta í laxveiði á næstu árum.  Umhverfisskilyrði í hafi munu ráða verulegu um hvernig þessir stóru gönguseiðaárgangar sem Vatnsdalsá mun væntanlega skila af sér næstu tvö sumur koma til með að skila sér.  Það er samt líklegt að Vatnsdalsá muni bæta verulega hlut sinn gagnvart öðrum laxveiðiám á næstu árum.  Fyrst í smálaxaveiði sumarið 2002 og svo 2003 bæði í smálaxaveiði og stórlaxi.

Hér á eftir eru birtir tveir kaflar skýrslunnar í heild:

Almenn umræða

Þegar þetta er skrifað er veiðitímabilið í Vatnsdalsá langt komið og laxveiði verið mjög slök.  Almennt hefur laxveiði á Norðurlandi verið slök nú í sumar sem víðast síðastliðið sumar.  Úr mörgum ám, þar með talið nágrannaám Vatnsdalsár hafa verið góðar eða þokkalegar göngur til sjávar nú síðustu árin. Seiðabúskapur Vatnsdalsár hefur aftur á móti verið mjög slakur á sama tíma og þeir gönguseiðaárgangar sem hafa átt að standa undir veiði verið litlir.  Enn eru ekki komin fram í veiði seiði sem til eru komin eftir að skipt var alveg yfir í veiða sleppa fyrirkomulag í ánni.  Breytingar sem gerðar eru á veiðifyrirkomulagi koma fyrst fram í seiðabúskap en síðar í laxveiði.

Seiðaganga úr Vatnsdalsá sumarið 1999 var mjög slök en þó skilaði sér í sjó nokkuð af seiðum af efstu laxgengu svæðunum í ánni, en ganga af öðrum svæðum hefur verið með allra minnsta móti.  Slæmar heimtur úr hafi hafa svo orðið til þess að smálaxagöngur í Vatnsdalsá hafa verið mjög litlar nú í sumar.  Þannig leggst á eitt slæmur seiðabúskapur og gönguseiðaframleiðsla undanfarinna ára og svo óvenju slakar heimtur úr sjó.  Þeir laxar sem hafa átt að skila sér nú síðustu tvö árin eru úr hrygningarárgöngum sem voru í ánni áður en veiðifyrirkomulagi var breytt.  Gönguseiðaframleiðsla Vatnsdalsár hefur einnig verið undir meðallagi nú í sumar þó hún virðist meiri en síðastliðið sumar.  Stórlax hefur brugðist nú í nokkur ár í Vatnsdalsá sem öðrum ám.  Í ljósi þess hve lítið af smálaxi skilaði sér í ána nú í sumar má vænta slakrar stórlaxagöngu næsta sumar nema að verulegar breytingar verði til hins betra á þeim hafsvæðum þar sem laxinn fer um.  Á heildina litið má því vara við of mikilli bjartsýni fyrir laxveiði næsta sumars.  Þetta gildir einnig um margar aðrar ár en Vatnsdalsá.  Í mörg ár var seiðabúskapur Vatnsdalsár slakari en í ýmsum nágrannaám en áður höfðu þær sveiflast að mestu í takt.  Það þarfnast frekari skoðunar hví það gerðist.

Ástand seiðastofna lax í ám á Norðurlandi hefur almennt farið versnandi nú á allra síðustu árum.  Ef að umhverfisskilyrði í hafi verða áfram til þess að heimtur á laxi verða mjög lélegar, stefnir víða í alvarlega stöðu.  Góðir seiðaárgangar hafa skilað slökum laxagöngum og slakir seiðaárgangar gætu því enn stuðlað að daufri laxveiði nema að heimtur fari að batna.  Vandamál tengd nýliðunarbresti gætu farið að skjóta víðar upp kollinum í kjölfarið.  Vatnsdalsá sker sig úr hvað þetta varðar.  Seiðabúskapur Vatnsdalsár hefur verið á mikilli uppleið og aftur úr takt við nágrannaárnar en nú í jákvæða átt.  Hér kann breytt veiðifyrirkomulag að ráða einhverju um.

Næsta sumar munu fyrstu seiðin sem urðu til úr hrygningu eftir að alfarið var farið yfir í veiða sleppa fyrirkomulag ganga til sjávar.  Þessi seiði sem komu fyrst fram í rannsóknum sumarið 1998 sem feikna sterkur árgangur vorgamalla seiða, hefur skilað sér sterkur áfram.  Fyrst sem eins árs seiði og svo nú í sumar sem tveggja ára seiði.  Þessi seiði hafa dafnað mjög vel og hefur vöxtur þeirra verið góður samanborið við síðustu ár.  Næsti árgangur á eftir er einnig mjög sterkur, en of snemmt er að segja til um vorgömul seiði úr hrygningu síðastliðið haust.  Sá árgangur virðist ætla að verða minni.  Þessi mikli þéttleiki seiða en jafnframt góður vöxtur kemur þvert ofan í þær fyrirspár manna að aukin hrygning laxa í Vatnsdalsá myndi leiða til "ofsetningar" seiða, slaks vaxtar og mikilla vanhalda.  Það eru hinsvegar óvenju fáskipaðir árgangar nokkurra ára áður en veiðifyrirkomulagi var breytt sem áttu að standa undir laxveiði 1999, 2000 og að einhverju leiti 2001.

Uppsveifla í seiðabúskap Vatnsdalsár hefst um svipað leyti og veiðifyrirkomulagi í ánni var breytt.  Hvaða samband er þar á milli mun koma betur í ljós á næstu árum.  Á sama tíma hefur hinsvegar brugðið til hins verra í mörgum öðrum ám og mun þess líklega gæta í laxveiði á næstu árum.  Umhverfisskilyrði í hafi munu ráða verulegu um hvernig þessir stóru gönguseiðaárgangar sem Vatnsdalsá mun væntanlega skila af sér næstu tvö sumur koma til með að skila sér.  Það er samt líklegt að Vatnsdalsá muni bæta verulega hlut sinn gagnvart öðrum laxveiðiám á næstu árum.  Fyrst í smálaxaveiði sumarið 2002 og svo 2003 bæði í smálaxaveiði og stórlaxi.

Umræða um niðurstöður rafveiða

Vatnsdalsá ofan Stekkjarfoss
Nýliðun lax fyrir ofan Stekkjarfoss hefur verið brokkgeng í gegnum árin en þar þó yfirleitt fundist hrygning.  Af þessu svæði má vænta þokkalegrar göngu næsta vor.

Vatnsdalsá frá Stekkjarfossi að ármótum við Álku
Samkvæmt niðurstöðum rafveiða fyrir neðan Forsæludal er ástand seiðastofna þar mjög gott og mikið af eldri seiðum.  Það er athyglivert að þar skuli nú vera meira af tveggja ára laxaseiðum en áður hefur mælst á þessum stað.  Þess er að vænta að þessi seiði muni ganga út næsta vor og einhver hluti þeirra ári síðar.

Vatnsdalsá frá ármótum við Álku og að Flóðinu
Ástand seiðastofna lax um miðbik árinnar virðist samkvæmt niðurstöðum rafveiða nokkuð slakara en ofan til.  Hér er átt við svæðið frá ármótum við Álku og niður að Flóði.  Þéttleiki laxaseiða á þessum kafla er fremur lítill og ólíklegt að þaðan gangi mikið af gönguseiðum næsta vor.  Töluvert var þó af vorgömlum og eins árs laxaseiðum á rafveiðistað við Hof og gefur það til kynna að það svæði sé á uppleið.

Vatnsdalsá neðan Skriðuvaðs
Ástand seiðastofna lax neðan Skriðuvaðs er áfram á uppleið en hægari en ofan til í vatnakerfinu.  Miðað við gæði búsvæða fyrir lax á þessum slóðum og magn seiða þar á fyrri árum hefur verið óvenjulítið af laxaseiðum á þessu svæði í mörg ár eða allt frá 1993.  Miðað við niðurstöður seiðamælinga sumarið 1998 var árgangur þá tveggja ára laxaseiða sá slakasti sem mælst hefur í Vatnsdalsá frá 1984 (Samantekt handrit).  Þessi árgangur átti að standa undir gönguseiðaframleiðslu svæðisins sumarið 1999 og koma fram í smálaxaveiði nú í sumar.  Lélegar smálaxagöngur nú á þetta svæði ættu ekki að koma á óvart og því var spáð eftir athuganir sem fóru fram sumarið 1999 "gönguseiðaframleiðsla laxa á svæðinu fyrir neðan Flóðið hefur að öllum líkindum verið fremur slök vorið 1999" (Bjarni Jónsson, 2000).  Meira virðist hinsvegar hafa gengið af laxaseiðum af þessu svæði nú í sumar en sumarið 1999.  Sú ganga nær þó vart meðallagi miðað við reynslu undanfarinna ára.

Hólkotskvísl, Vaglakvísl og Tunguá
Úr Hólkotskvísl hafa sleppiseiði gengið á réttum tíma sem tveggja ára gömul.  Fyrstu náttúrlegu seiðin sem vitað hefir verið um í Hólkotskvísl hafa gengið að hluta úr ánni nú í sumar.  Það vakti mikla athygli að veiðast skyldu náttúrleg laxaseiði í neðri hluta Vaglakvíslar og það í svo miklu mæli.  Slíkt hefur ekki gerst áður ef undanskilin eru seiði sem flutt voru yfir í Vaglakvísl eftir rafveiði neðar í vatnakerfinu.  Tunguá er nú mjög vel nýtt af náttúrulegum laxaseiðum og er á leiðinni að verða sterk viðbót við náttúrulegt framleiðslusvæði lax í vatnakerfinu.

Kornsá
Magn laxaseiða í Kornsá er nokkuð mismunandi eftir árum sem og árgangastyrkleiki.  Nú var þar mest um ársgömul laxaseiði.  Einhver ganga hefur verið af þessu svæði nú í sumar en minna mun líklega verða af gönguseiðum af þessu svæði næsta sumar.

Álka ófiskgeng svæði
Laxaseiði sem sleppt hefur verið ofan Einvígisfoss í Álku eru að mestu gengin til sjávar eftir sumarið.  Ekki varð vart við sleppiseiði frá því sumarið 1999 í Álkugilinu.  Þetta kann að vera vegna þess hve gilið er illa aðgengilegt og einstakir kaflar geta því orðið útundan þegar sleppt er.  Seiðin eiga síðan eftir að dreifa sér meira.  Það mun koma betur í ljós næsta sumar hvernig þessum seiðum hefur reitt af.

Álka fiskgeng svæði
Aldrei hefur áður mælst svo mikið af stórum laxaseiðum á laxgenga svæðinu í Álku.  Þrátt fyrir þetta magn seiða er vöxtur þeirra góður og elstu seiðin munu væntanlega ná sjóþroska í nokkru mæli þriggja ára gömul næsta sumar og hluti þeirra sumarið 2002 sem fjögurra ára gömul seiði.  Gönguseiðaaldur úr Álku hefur gjarnan verið 4 og upp í 5 ár en getur farið niður í 3 ár þegar skilyrði eru góð.  Þessir stóru árgangar í Álku virðast því ætla að skila sér í sjó sem stærstu árgangar náttúrulegra laxaseiða sem þaðan hafa gengið lengi.